مگنتومترها، گرادیومترها و اسکنرهای سهبعدی تصویری زمین، ارکان بنیادین ژئوفیزیک مدرن و باستانشناسی محاسباتی هستند. این سیستمها با ثبت ناهنجاریهای میکروتسلا در میدان مغناطیسی زمین، تصویری سهبعدی از لایههای زیرین خاک ارائه میدهند.
شکل ۱: تحلیل چندلایهای و بازسازی سهبعدی ناهنجاریهای زیرسطحی با سنسورهای فلاکسگیت
۱. اصول فیزیکی میدان مغناطیسی زمین و ناهنجاریها (Anomalies)
زمین دارای یک میدان ژئومغناطیسی یکنواخت است که شدت آن بین ۲۵ تا ۶۵ میکروتسلا متغیر است. هرگاه ساختاری با نفوذپذیری مغناطیسی متفاوت (Magnetic Susceptibility) در زیر سطح قرار گیرد، خطوط میدان منحرف شده و یک ناهنجاری موضعی ایجاد میکنند:
- ناهنجاریهای دوقطبی (Dipolar): نشاندهنده فلزات فرومغناطیس، لولههای فلزی یا آلیاژهای متراکم با فاز مثبت و منفی مجاور.
- ناهنجاریهای تکقطبی و القایی: ویژگی بارز فلزات دیامغناطیس و پارامغناطیس خالص مانند طلا، نقره و مس تحت القای جریانهای ثانویه گردابی.
- ناهنجاریهای منفی (Negative Gradient): افت شدید شدت میدان که علامت قطعی حفرهها، راهروها، دالانهای توخالی و مقبرههای باستانی است.
۲. سنسورهای فلاکسگیت در برابر سنسورهای سسیوم و پروتون
در تجهیزات پیشرفته کاوش، نوع سنسور نقش تعیینکنندهای در نسبت سیگنال به نویز (SNR) دارد:
| نوع سنسور | دقت اندازهگیری | سرعت دادهبرداری | کاربرد اصلی |
|---|---|---|---|
| فلاکسگیت (Fluxgate) | ۰.۱ تا ۱ نانوتسلا | بسیار بالا (۱۰۰ هرتز) | اسکنرهای قابلحمل، گرادیومترهای دو و چهار سنسوره |
| پروتون (Proton Precession) | ۰.۵ تا ۲ نانوتسلا | متوسط (۱ هرتز) | نقشهبرداریهای ژئومغناطیس منطقهای |
| بخار سسیوم (Cesium Vapor) | ۰.۰۰۱ نانوتسلا | فوقالعاده بالا | تحقیقات آزمایشگاهی و اکتشافات هوایی پیشرفته |
۳. پردازش سیگنال و مدلسازی ماتریسی در GeoScan Gold
دادههای خامی که توسط اپراتور در حین حرکت گامبهگام (Zigzag یا Parallel) برداشت میشوند، با الگوریتمهای درونیابی کریکینگ (Kriging) و نویززدایی فرکانسی فیلتر شده و ماتریس عددی عمق و تفکیک هیتمپ را تشکیل میدهند.