کاوشهای باستانشناسی زیر آب همواره با چالشهای فنی بسیاری همراه بوده است. با پیشرفت تکنولوژی، روشهای نوین ژئوفیزیک دریایی و سنجش از دور توانستهاند افقهای جدیدی در کشف سازههای باستانی غرقشده، بقایای کشتیها و شهرهای گمشده بگشایند.
شکل ۱: استفاده از تجهیزات پیشرفته سونار برای تصویربرداری از بستر دریا
۱. سونار روبهجلو و تصویربرداری آکوستیک
سونار (Sonar) یکی از پایهایترین و در عین حال موثرترین ابزارها برای بررسی توپوگرافی بستر دریاست. در باستانشناسی دریایی، از سیستمهای سونار با وضوح بالا برای تصویربرداری از ناهنجاریهای فیزیکی استفاده میشود.
انواع سیستمهای سونار
- سونار اسکن جانبی (Side-Scan Sonar): این سیستم پالسهای صوتی را به صورت مایل به کف دریا ارسال میکند و با تحلیل امواج بازگشتی، تصاویری دقیق از پستی و بلندیها و اشیاء مدفون ارائه میدهد.
- پروفایلر زیربستر (Sub-Bottom Profiler): برخلاف سونار معمولی، از فرکانسهای پایینتر استفاده میکند تا در لایههای رسوبی بستر دریا نفوذ کرده و سازههای پنهان شده زیر گل و لای را شناسایی کند.
- سونار چندپرتوی (Multibeam Echosounder): با ارسال پرتوهای متعدد، یک نقشه سهبعدی دقیق (Bathy-metric) از بستر آب تهیه میکند که برای شناسایی الگوهای هندسی غیرطبیعی مانند دیوارها و اسکلههای باستانی ایدهآل است.
۲. مگنتومترهای دریایی و کشف فلزات مدفون
آب دریا، به ویژه آب شور، یک رسانای قوی است که استفاده از رادارهای الکترومغناطیسی (مانند GPR معمولی) را به شدت محدود میکند. در اینجا، مگنتومترهای دریایی وارد عمل میشوند.
این سنسورهای دقیق میتوانند تغییرات بسیار جزئی در میدان مغناطیسی زمین را ثبت کنند. لنگرهای آهنی، توپهای جنگی، قطعات فلزی کشتیها و حتی برخی سازههای آجری پخته شده که دارای خاصیت مغناطیسی ضعیفی هستند، توسط مگنتومترهای دریایی به صورت ناهنجاری (Anomaly) تشخیص داده میشوند.
| تکنولوژی | عمق نفوذ موثر | قابلیت تفکیک جنس | مزیت اصلی |
|---|---|---|---|
| سونار اسکن جانبی | سطح بستر (بدون نفوذ) | فقط شکل هندسی | سرعت بالا در پوشش مساحتهای وسیع |
| پروفایلر زیربستر (SBP) | ۱۰ تا ۳۰ متر زیر رسوبات | تفکیک لایههای رسوبی و اجسام سخت | کشف سازههای کاملا مدفون در گل و لای |
| مگنتومتر دریایی | محدود به قدرت هدف (تا دهها متر) | شناسایی فلزات آهنی و دیامغناطیس | عملکرد بینقص در آب شور و عمیق |
۳. رادار نفوذپذیر آب شیرین (Water Penetrating Radar - WPR)
رادارهای نفوذی در محیطهای آب شور به دلیل رسانایی بالای نمک که باعث میرایی شدید امواج الکترومغناطیسی میشود، کارایی ندارند. با این حال، در محیطهای آب شیرین مانند دریاچهها و رودخانهها، نوع خاصی از GPRها موسوم به WPR میتوانند برای شناسایی بقایای پلهای باستانی، قایقهای غرقشده و سکونتگاههای زیرآب استفاده شوند.
فرکانسهای مورد استفاده در این سیستمها معمولا بین ۵۰ تا ۲۰۰ مگاهرتز است تا تعادل مناسبی بین عمق نفوذ و رزولوشن تصویر برقرار شود.
۴. پهپادهای زیرآبی (ROV و AUV)
وسایل نقلیه زیرآبی هدایتپذیر از راه دور (ROV) و وسایل نقلیه خودمختار زیرآبی (AUV) نقش کلیدی در بررسیهای دقیق بصری و ژئوفیزیکی بازی میکنند. این رباتها به دوربینهای ۴K، بازوهای روباتیک، مگنتومترهای مینیاتوری و سیستمهای سونار مجهز هستند.
کاربردهای ROV و AUV
- مستندسازی فتودرامتری (Photogrammetry) سهبعدی از سایتهای باستانی زیر آب.
- جمعآوری نمونه رسوبات بدون آسیب رساندن به بافت تاریخی.
- پیمایش در اعماقی که غواصان انسانی قادر به رسیدن به آن نیستند.
برای آشنایی بیشتر با اصول کارکرد مگنتومترها، پیشنهاد میشود مقاله ما درباره مقایسه رادار نفوذی GPR و مگنتومتر را مطالعه کنید.
۵. تلفیق دادههای ماهوارهای و تکنیکهای لیدار سنجی (LiDAR) دریایی
همانطور که در کاوشهای زمینی از ترکیب دادهها استفاده میشود، در محیطهای دریایی کمعمق (تا عمق ۲۰ الی ۳۰ متر بسته به شفافیت آب)، سیستمهای لیدار لیزری سبز (Green LiDAR) که از هواپیما یا پهپاد تابیده میشوند، میتوانند به راحتی کف دریا را اسکن کنند.
این تکنیک میتواند شبکههای راههای باستانی یا دیوارهای بندری غرق شده را با دقتی شگفتانگیز نقشهبرداری کند.
نتیجهگیری و آینده اکتشافات دریایی
تشخیص سازههای باستانی زیر آب نیازمند رویکردی چند رشتهای و ترکیب دادههای آکوستیک، مغناطیسی و بصری است. با پیشرفت الگوریتمهای هوش مصنوعی در پردازش سیگنالهای نویزدار زیر آب، قابلیت اطمینان این سیستمها روز به روز افزایش مییابد.
آیا به دنبال ارتقای تجهیزات کاوش خود هستید؟
برای دریافت مشاوره تخصصی در زمینه خرید و استفاده از پیشرفتهترین اسکنرهای سهبعدی و مگنتومترها، با پلتفرم هوشمند GeoScan Gold همراه شوید.